Vandaag wordt de “Casals” unaniem erkend als het werk van Matteo Goffriller, maar in de negentiende eeuw dacht men dat de cello gebouwd was door de Cremonese vioolbouwer Carlo Bergonzi. Die verwarring tussen Goffriller en Bergonzi maakt deel uit van een bredere en veelzeggende geschiedenis: het misleidende etiket in de “Casals” cello was allesbehalve een alleenstaand geval.

Gelabeld als Bergonzi … maar gebouwd door Goffriller

De meeste strijkinstrumenten bevatten een klein papieren etiket binnenin de klankkast, zichtbaar door de klankgaten, waarop de bouwer, de plaats en de datum van vervaardiging vermeld staan. Toch zijn veel etiketten in oude instrumenten om uiteenlopende redenen - sommige onschuldig, andere minder - niet origineel. Soms gaat het om facsimiles die een verloren origineel moesten vervangen; in andere gevallen dragen ze een volledig andere naam, vaak om het instrument een prestigieuzere toeschrijving te geven.

Het etiket dat vandaag in de “Casals”-cello aanwezig is, luidt: “Anno 1733 Carlo Bergonzi fece in Cremona” (“Gemaakt door Carlo Bergonzi in Cremona in 1733”). We weten niet wie het etiket heeft aangebracht of wanneer, maar wel dat het zich minstens sinds het midden van de negentiende eeuw in het instrument bevindt.

Hoewel Bergonzi en Goffriller tijdgenoten waren, is het onwaarschijnlijk dat zij rechtstreeks contact hadden. Bergonzi (1683–1747) was een van de laatste meesterbouwers uit de grote Cremonese traditie, terwijl Goffriller aan de oorsprong stond van de Venetiaanse school. Bergonzi bouwde voornamelijk violen; slechts twee cello’s kunnen met zekerheid aan hem worden toegeschreven, en geen daarvan draagt een origineel etiket. Goffriller daarentegen lijkt zich vooral op cello’s te hebben toegelegd, die vandaag de kern van zijn reputatie vormen.

De situatie werd nog ingewikkelder doordat veel instrumenten van Goffriller oorspronkelijk zonder etiket werden gebouwd, waarschijnlijk omwille van de complexe Venetiaanse gilde- en belastingsystemen en Goffrillers pogingen om die te omzeilen. Daardoor verlieten heel wat van zijn instrumenten naamloos zijn atelier.

Handelaars en experts - soms optimistisch, soms opportunistisch - werden geconfronteerd met anonieme cello’s die prachtig gebouwd waren en uitzonderlijk klonken, en begonnen die instrumenten commercieel aantrekkelijkere namen toe te kennen. Cremona was waar het geld zat, en aangezien Bergonzi-cello’s zeldzaam waren en niemand echt wist hoe ze eruitzagen, vormden ze een gemakkelijk doelwit.

Na verloop van tijd creëerde de verkeerde toeschrijving een sneeuwbaleffect: foutieve attributies werden referentievoorbeelden en tientallen zogenaamde “Bergonzi”-cello’s kwamen in omloop, terwijl ze in werkelijkheid door Goffriller waren gebouwd. Het instrument van Casals was daar één voorbeeld van; zijn verkeerde identiteit weerspiegelt de bredere negentiende-eeuwse cultuur van enthousiasme, speculatie en evoluerende expertise.

Ironisch genoeg vormen het valse Bergonzi-etiket en de geschiedenis van die misattributie vandaag een authentiek deel van de geschiedenis van de cello. Toen Casals het instrument in 1908 kocht, wist hij dat hij een Goffriller kocht. Toch sprak hij liefdevol over zijn “Bergonzi Goffriller”.

De geschiedenis van de Goffriller “Casals” 

Zoals vele grote Italiaanse instrumenten was deze cello tegen het midden van de negentiende eeuw in Engeland terechtgekomen. Daar speelde de cultuur van de welgestelde amateur een belangrijke rol op de markt en zorgde ze ervoor dat vele grote Italiaanse instrumenten uit de zeventiende en achttiende eeuw Italië verlieten. De Engelse economie was sterk en de verzamelwoede bereikte tijdens het victoriaanse tijdperk haar hoogtepunt.

De eerste bekende eigenaar van de “Casals” was John van Somer uit Stamford Hill in het noordwesten van Londen. Na zijn overlijden rond 1875 kwam de cello terecht bij de Londense handelaars W. E. Hill & Sons, die het instrument verkochten aan de verzamelaar en handelaar David Laurie uit Glasgow. De cello verschijnt in Laurie’s kleurrijke memoires Reminiscences of a Fiddle Dealer, waarin hij vertelt hoe hij het instrument in 1879 verkocht voor 240 pond sterling.

Opmerkelijk is dat uit de documenten van Hill blijkt dat zij wisten dat het om een Goffriller ging en niet om een Bergonzi. Arthur Hill noteerde in zijn dagboek: “het werd vroeger een Carlo Bergonzi genoemd totdat wij het zijn juiste naam gaven.” Laurie besefte echter waarschijnlijk het commerciële voordeel van een verkoop als “Bergonzi”.

Bijna twintig jaar later dook de cello opnieuw op, ditmaal in het bezit van Edouard van de Weghe (1829–1896), instrumentenverzamelaar, amateurmusicus en mecenas van het Conservatorium van Rijsel. Na zijn overlijden schreef zijn zoon aan W. E. Hill & Sons en vermeldde hij de violen van Stradivari, Guarneri en Amati van zijn vader, evenals cello’s van Bergonzi [sic] en Vuillaume. De collectie werd uiteindelijk geveild in Hôtel Drouot in Parijs in mei 1897.

Het is niet duidelijk wie de Goffriller-cello daar kocht, maar tien jaar later stond het instrument opnieuw te koop bij de Parijse handelaars Caressa & Français.

Pablo Casals was al vanaf 1900 een vaste klant van Caressa & Français. Hun restauratieregisters vermelden werkzaamheden aan de Gagliano-cello die hij van de koningin van Spanje had gekregen en die hij bespeelde vóór hij de Goffriller verwierf. Op 14 mei 1908 kocht Casals de Goffriller, die gedurende de volgende vijfenzestig jaar zijn muzikale stem zou blijven.

Hoewel sommige musici hun hele carrière trouw blijven aan één instrument, is dat eerder uitzonderlijk. Wat Casals bijzonder maakt, is dat hij had kunnen kiezen uit de beroemdste Stradivarius-cello’s ter wereld, maar bewust zijn Goffriller verkoos. Die keuze weerspiegelt niet alleen een afwijzing van de toenmalige hiërarchie die Cremonese instrumenten boven alles plaatste, maar ook een diepere artistieke overtuiging: de zoektocht naar een eigen stem boven geërfde prestige.

In 1995 herinnerde zijn weduwe Marta Casals zich: “In zijn laatste jaren noemde Maestro Casals zijn cello zijn ‘oudste vriend’.”

Herkomstgeschiedenis

• tot 1875 : John van Somer
• ca. 1875 : W. E. Hill & Sons
• 1879 : David Laurie
• 1879–ca. 1896 : Edouard van de Weghe
• 1908 : Caressa & Français
• 1908–1973 : Pablo Casals
• vanaf 1973 : Pau Casals Stichting (onder vruchtgebruik van zijn weduwe Marta Casals)

Bron: Brochure Mattheo Goffriller, The 'Casals', uitgegeven door Tarisio en Maison Bernard

Lees het eerste deel van de brochure: Pablo Casals en Matteo Goffriller